Рауан Кенжеханұлының Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының VIII құрылтайында сөйлеген сөзі
Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының бұған дейінгі құрылтайы 2023 жылдың жазында өтті. Сол жиында алынған бағыт, жасалған жоспар негізінде атқарылған жұмыс және алдағы кезеңге қойылатын мақсаттар туралы кеңінен таныстырдық.
Өздеріңіз білетіндей, Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Президент әкімшілігімен келісілген іс-қимыл жоспары жасақталып, оның орындалуы мемлекеттік орталық және аймақтық орындарға міндеттелді.
Нәтижесінде, 2024 жылға жасақталған іс-қимыл жоспары толықтай дерлік орындалды. Жалпы саны 40-қа тарта аймақтық, республикалық және халықаралық шара мен бірқатар ауыз толтырып айтарлық ауқымды жобалар іске асты.
Аталған жоспардың бір бөлігі өткен жылмен тұспа-тұс келген біз үшін маңызды бірқатар даталарға орайластырлды.
Атап айтсақ, 2024 жылы «Қазақ тілі» қоғамының құрылғанына 35 жыл толды, оның құрылуының басы-қасында болған академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдардың туғанына 100 жыл, Абай тілінің анасы атанған, есімі барлық тіл жанашырлары үшін ардақты тілші ғалым Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық апамыздың 100 жылдығы аталды.
Осыған орай, Алматы облысының әкімшілігі және жеке бизнестің қолдауымен академик Әбдуәли Қайдардың туған ауылы Шелек елді-мекенінде жаңа қазақ мектебі салынып, оған Әбдуәли Қайдар есімі берілді. Ауыл емес, қалаға бергісіз ерекше сәулетті мектеп BeeLine компаниясының демеушілігімен салынды.
Қазан айында Алматыда Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ұйымдастыруымен және «Қазақ тілі» қоғамының қолдауымен академик Рабиға Сыздықтың 100 жылдығына арналған халықаралық ғылыми конгресс өтті.
Жалпы алғанда, біздің ұсынысымыз және қоғам мүшелерінің қолдауымен «Қазақ тілі» қоғамының қызметі үш негізгі бағытты қамтып келеді.
Біріншіден, қазақ тілін оқытудың әдістемесі мен тәжірибесін жетілдіру амалдары.
Екіншіден, қазақ тілін көпке тартымды және заманға сай контент, яғни мазмұнмен байыту шаралары.
Үшіншіден, тілімізді қазіргі технологиялармен ұштастыру және жаһандық жаңа технологиялық үдеріске қосу.
Алғашқы бағыт аясында Оқу-ағарту министрлігімен бірлесе отырып, қазақ тілі мен әдебиетін оқыту бағдарламасы және әдістемесін, оқу құралдары мен тәжірибесін жетілдіру жұмысы жүріп жатыр. Соның ішінде, әр жасқа арналған лексикалық және грамматикалық минимумды бекіту, оқу сауаттылығы мен жазу мәдениетін дамытуға арналған шаралар қолға алынды.
Бұл жұмысты ілгерілетіп, таратуға қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдерінің аймақтық форумдарының көмегі зор. Өткен жылы мұндай форумдар Қарағанды, Петропавл, Павлодар, Көкшетау, Талдықорған, Қонаев және Тараз қалаларында өтті. Оған жалпы саны 6 мыңнан аса ұстаз қатысып, тәжірибе бөлісті, білігін көтерді. Осы форум негізінде қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдерінің тұрақты кәсіби қауымдастығы қалыптасып келеді.
Мұғалімдер мен оқушыларды ынталандыру аясында «Білім инновация лицейлері» ұйымымен бірге өзге тілді оқушылар арасындағы «Жарқын болашақ» шығармашылық байқауын өткізуді дәстүрге айналдырдық.
Сонымен бірге, биылдан бастап Freedom Holding демеушілігімен қазақ мектептері арасындағы «Ана тілі» олимпиадасын өткізе бастаймыз. Осы қаңтар мен ақпанда олимпиаданың іріктеу кезеңі өтті.
Қазақ тілді мазмұнды молайтуға арналған жұмыс аясында кең таралып, көптің ықыласына бөлеген жобаның бірі – Oxford Qazaq сөздігі. Ғылым және жоғары білім министрлігімен бірлесе дайындалған ағылшын-қазақ, қазақ-ағылшын сөздігіне 60 мың сөз, 500 мыңнан аса сөз тіркесі кіріп, қазақ тілінің ағылшын тілімен байланысын нығайтты.
Сөздік 10 мың данамен таралып, еліміздің барлық кітапханалары мен жоғары оқу орындарына тегін жеткізілді. Жобаға демеуші болған Фридом холдингіне және оның басшысы Тимур Турлов мырзаға алғыс айтамыз. Сөздікті таныстыру шаралары Алматы мен Астанада, еліміздің аймақтарында, сондай-ақ, Оксфорд университеті мен АҚШ Конгресі кітапханасының қабырғасында өтті.
Қазақ тілін ғылым тілі ретінде дамыту аясында бірқатар әдістемелік құралдар дайындалуда. Соның бірі Қазақстандық қоғамдық даму институтының әзірлеуімен жақында ғана жарық көрген «Академиялық мәтін жазу шеберханасы» атты тамаша нұсқаулық кітабы кәдесый ретінде ұсынылды.
Аударма жұмысы аясында бірқатар әлемге танымал әдеби және ғылыми-танымдық кітаптар аударылып басылды. Соның ішінде америкалық шығыстанушы Фредерик Старрдың Орта Азия мен Қазақстанның интеллектуалдық тарихына арналған «Ұмытылған ұлылық» атты зерттеу еңбегінің екі бөлімін атауға болады. Сондай-ақ, дүниежүзі тамсанып оқып, талқылып, бірнеше үлкен кино-жобаларға арқау болған Қытай фантаст жазушысы Лю Цисыньнің «Үш дененің жұмбағы» атты шығармасының екі томы аударылды.
Биылға жоспарланған көлемді аударма жобаларының бірі де бірегейі – әлемдегі ең құнды өнер жәдігерлерінің қорына айналған дүние жүзіндегі 7 маңдайалды музейдің каталогтарын қазақ тіліне аударып басу.
Өткен мерзімдегі мазмұн бағытындағы ең көлемді де көрнекті жобамыз – DISNEY, PIXAR және SONY студияларының балалар мен жасөспірімдерге арналған фильмдерінің қазақша дубляжы және олардың кеңінен насихатталып, үлкен экранда көрсетілуі. Бұл жоба аталған студиялардың Қазақстандағы өкілі «Меломан/Марвин» компаниясымен бірлесе іске асырылуда. Атап айтсақ, өткен жылы DISNEY/PIXAR студиясының «Ойжұмбақ-2», «Моана-2», «Муфаса: Арыстан патша» және SONY студиясының «Веном» атты фильмдерінің қазақша дубляжы жасалып, көрсетілді.
Бұл жобаның ерекшелігі сол, «Қазақ тілі» қоғамының талабымен аталған ғаламдық студиялар қазақ тіліндегі аударма мен дубляжды алғаш рет өз қаражатына жасады. Мұндай мүмкіндік әлемдегі ең ірі деген 30 шақты тілге ғана берілген. Осы қатарға қазақ тілінің қосылуы – біз үшін зор мүмкіндік және олжа. Бұл жобадағы біздің міндетіміз – насихат арқылы көрермен санын көбейту еді. Ол міндет те орындалды, аталған фильмдердің қазақша қаралымы бұрынғымен салыстырғанда екі-үш есе артты. Соның арқасында бұл жоба биыл да жалғасады деп келістік.
Алдағы наурыз айында үлкен экранға «Ақшақар» фильмі, мамырда «Лило мен Стич», сондай-ақ «Элио» анимациялық фильмдері, қарашада «Хайуандар шаһары 2», ал желтоқсанда «Аватар: от пен күл» деген анимациялық фильмдерінің қазақша нұсқалары кинотеатрларға шығады. Бұл туындылар ересектер арасында танымал болмауы мүмкін, бірақ бұлардың барлығы – Сіздердің балаларыңыз бен немерелеріңіз жақсы білетін, іздеп қарайтын, танымал фильмдер. Қазіргі киноның, соның ішінде балаларға арналған анимациялық өнімнің тілдік дағдыларды қалыптастыруға қаншалықты зор әсер ететінін жақсы білесіздер. Осы жобаны іске асыруға, фильмдерді насихаттауға көмектескен, отбасы және ұжым болып киноға келген барша жанашыр азаматтарға ризашылық айтамыз.
Үшінші басым бағытымыз – қазақ тілін технологиялық мүмкіндіктермен ұштастыру және жаһандық технологиялық үдеріске қосу. Бұл жұмыс екі үлкен ішінара бағыттан тұрады. Бірі – осы саладағы үлкен халықаралық платформалармен ықпалдастық. Екіншісі – өзіміздің қазақ тілді IT өнімдер мен платформаларды көбейту. Алғашқы бағытта Wikipedia, Google, Microsoft, Yandex сияқты алпауыттардың платформаларын қазақша жұмыс істеткізу, олардың қорындағы қазақша мазмұнды молайту жұмысы жалғасып келелі.
Кезінде, соның ішінде, біздің де күшімізбен іске асырылған Wikipedia-дағы қазақша мақала санын көбейту, Google, Microsoft және Yandex-тың аударма жүйелеріне қазақ тілін қосу жобалары тілдің заманға сай дамуына жақсы негіз қалады. Мұның барлығы қазіргі AI, яғни жасанды зерде заманына дайындық еді. Қазір ChatGPT де, басқа да жасанды ақыл жүйелері қазақша тілдеседі. Дегенмен де, жұмыс әлі көп. Соның ішінде қазақ тілді ортаны жасанды ақыл технологияларымен таныстыру, олардың осы салада теориялық білім мен практикалық дағдыларды терең меңгеруіне жағдай жасау қажет. Осы бағытта Assyltas қоғамдық қоры және оның негізін қалаушы Дулат Тастекей мырзаның бастамасымен QazaqAI жобасы қолға алында. Бұл да биыл іске асатын тың бастамалардың бірі.
Жалпы жасанды ақыл және оның негізі тетігі – ауқымды тілдік моделдерді қазақ тілінде дамыту біз үшін аса маңызды.
Цифрлы даму министрлігімен бірге Digital Bridge форумы аясында «Цифрлық әлемдегі қазақ тілі» тақырыбына арналған бөлек сессия өткіздік.
Қазақстандағы іс-қағаздарын цифрландыру бағытындағы ең ірі компания саналатын Documentolog.kz платформасында онлайн әмбебап сөздік жүйесін құрастырудамыз. Платформа қолданушыларына арналған қазақ тілін үйрену курстарын әзірлеуге келістік.
Одан бөлек, өзіміз дайындаған «Үйренуге оңай қазақ тілі» атты үш деңгейлі оқу кешенінің негізінде QazaqLingo деген мобильді қосымша жасалды. Биыл оны кеңінен насихаттап, таратамыз.
Сондай-ақ, биыл іске қосылып жатқан Freedom-Media атты қазақстандық стриминг платформасымен әріптестік орнатып, бірқатар ортақ жоба туралы келістік. Соның ішінде дубляж мектебін жасау, балаларға арналған аударма кино өнімді барынша молайту, жалпы қазақ тілді көрерменіне ұсынылатын мазмұн көлемі мен сапасын көтеру.
Тағы бір серіктесіміз BI компаниясының қолдаумен қазақ тілін үйренушілерге арналған онлайн видео курс кешені дайындалып, ұсынылды. Қазір 30-дан аса видео сабақ жасалды, соның өзі жарты миллионнан аса қаралым жинады, биыл сабақ санын 200-ге дейін жеткізу жоспарланған.
Басқа серіктесіміз – орта Азиядағы ірі жарнама операторы – MYD Production компаниясының қолдауымен Қазақстанның 5 ірі қаласындағы әуежайлар мен вокзал ғимараттары «Қазақ тілі» қоғамы дайындаған көрнекілер және баннерлермен безендірілді.
ATASU компаниясының қолдаумен Абай шығармаларының қазақ, ағылшын және орыс тіліндегі жинағы басылып, таратылды.
Байқасаңыздар, «Қазақ тілі» қоғамы тілді қолдау және дамыту міндетіне ауқымды серіктестік орнату арқылы түрлі саладағы мүдделес әріптестерді кеңінен қосуда. Біздіңше, қазақ тілін дамыту, оның тұғырын бекітіп, қолданыс аясын кеңейтуге мемлекет пен қоғамдық ұйымдар ғана емес, еркін әрі шапшаң қимылға қауқарлы кәсіпкерлердің ортасы кеңінен араласуы керек. Біздің осы ұстанымымызды құптайтын ұлтжанды кәсіпкерлер аз емес. Оған «Qazaq Tili» эндаумент қорын құру аясында анық көзіміз жетті.
Өздеріңіз білетіндей, «Қазақ тілі» қоғамының бастамасымен құрылған «Qazaq Tili» эндаумент қорын бірінші болып Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев қолдап, 7 миллион теңге көлемінде алғашқа жеке үлесін қосты.
Мемлекет басшысының осы қадамын еліміздегі кәсіпкерлер жалғастырып, бір жылдың ішінде қорға 500 миллион теңгеден аса қаражат аударылды. Бүгінгі мүмкіндікті пайдаланып, Атымтайдай жомарт тіл жанашырларын атап, осы жиналған көптің алдында таудай рахметімізді айтқымыз келеді.
«Қазақ тілі» эндаумент қорына 100 миллион теңгеден аударған «BI Group» құрылыс компаниясының басшысы Айдын Рахымбаев мырзаға, «TAS Group» тобының басшысы Дулат Тастекей мырза, «ALAGEUM Electric» компаниясының басшысы Еркебұлан Ілиясов, «KUSTO Group» компаниясының құрылтайшысы Қанат Көпбаев мырзаларға ерекше алғыс айтып, ризашылық білдіреміз!
Сондай-ақ, эндаумент бастамасын қомақты қаржымен қолдаған белгілі кәсіпкер азаматтар Данияр Абылғазин, Саламат Ахметов, Ғазиз Құсайын, Сырымбек Тау, Ілияс Исатаев, Айғазы Құсайынов, Байжан Қанафин мырзаларға зор алғыс айтамыз!
Бұдан бөлек эндаумент қорына қаражат аударған компаниялар, қоғамдық ұйымдар мен жеке тұлғалар қатары мол. Олардың тізімі, қордағы қаражат мөлшері TIL.KZ сайтында жарияланып, мәліметтер ұдайы жаңартылып отырады.
Эндаумент қорының ережесіне сәйкес, қорға түскен қаржының өзі жұмсалмайды. Қоғамның жұмысына тек түскен қаржыны басқарудан келген үстеме табыс қана жұмсалуы мүмкін. Оны қадағалайтын эндаумент қорының бөлек қамқоршылар кеңесі бар.
2024 жылдың қорытындысы бойынша, «Qazaq Tili» эндаументі қорына жалпы көлемі 503 669 299 теңге келіп түсті. Бір жыл ішінде оны басқарудан түскен үстеме табыс көлемі 75 473 020 теңгені құрады. Жоғарыда аталған шаралар мен жобаларды іске асыру осы табыстың арқасында мүмкін болды.
Осылайша, Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының тиімді, тұрақты және ұзақмерзімді қызметінің негізі қаланды. Биылғы жылы эндаумент қорының көлемін 1 миллиард теңгеге жеткізу жоспарымыз бар.
Жұмысымыздың бір бағыты «Қазақ тілі» қоғамының ұйымдық құрылымын дамыту, орталық пен аймақ деңгейіндегі шешім қабылдау ретін жетілдіру, іс-қимылымызды тиімді ұйымдастыру мен үйлестіру тетіктеріне арналды. Ол үшін Қазақстанның барлық аймағындағы дерлік филиалдарымыздың төңірегіне топтасқан тіл жанашырларымен арнайы кездестік. Әр аймақтағы мәселелерді жеке талқыладық. Сол кездесулерде көтерілген мәселелер мен аймақтық филиал төрағаларының ұсыныстары негізінде дайындалған кейбір ұйымдық тиімділікке қатысты ұсыныстарды бүгінгі құрылтайда ортаға салып, талқылаймыз.
Атап айтсақ, жарғыда көрсетілген құрылтай, ұйым президенті мен вице президенттері, төралқа, орталық кеңес секілді шешім қабылдау сатыларын оңтайландыру қажет.
Сондай-ақ, белсенді жұмыс істеп жатқан аудандық филиалдар мен бастауыш ұйымдарға дербестік беру, оларды орталық аппаратқа тәуелді етпей, тікелей аймақтық филиал төрағаларымен байланыстыру сұранып тұр. Жұмыстағы шарттылық пен қағазбастылықты азайту, жалпы нақтылық пен тиімділікке ден қою қажет деп санаймыз.
Өткен құрылтайдан бергі аралықта 20 аймақтық филиал төрағаларының 8-і жаңарды, жасарды. Ортаға қолдарында әдістеме, ұйымдық және әкімшілік әлеуеті бар ұлттық және аймақтық оқу орындарының басшылары, ұстанымы сергек, белсенді кәсіпкер азаматтар келіп жатыр. Осындай құраммен аймақ деңгейіндегі жұмысты да жаңа биікке көтереміз деп сенеміз.
2025 жылға арналған барлық аймақты қамтитын іс-қимыл жоспарының жобасын құрылтай аясында талқылап, бекіттік.
Біз үшін қазақ тілі – ел бірлігінің, болмысының және болашағының негізі.
Қалайтынымыз – тіліміз барлық аймақта, әр салада, кез-келген ортада кеңінен қолданылып, құрметке бөленуі тиіс.
Біздің «Қазақ тілі» қоғамы ретіндегі миссиямыз – оны ұлттық деңгейде дамытып, халықаралық деңгейде мойындату, заманға сай, жастарға тартымды етіп ұсыну, ғылым мен технология тіліне айналдыру, сондай-ақ мемлекеттік мәртебесін толыққанды іске асыруға ықпал ету.
Осындай сан салалы, ортақ қызметіміз баянды болғай!